منبع: بنیاد طراحی تعامل (IxDF) · بازنویسی آزاد: سپنتا پویا با کمک هوش مصنوعی · مهر ۱۴۰۵ · زمان مطالعه: حدود ۹ دقیقه

انقلاب صنعتی چهارم (The Fourth Industrial Revolution) چیست؟

💡 این متن «بازنویسی آزاد» است: ایده‌ها و مفاهیم مطلب اصلی با نگارش کاملاً مستقل فارسی و مثال‌های تازه بازگو شده‌اند و ترجمهٔ کلمه‌به‌کلمه نیست. بخش‌های افزودهٔ مترجم در جعبهٔ منبع مشخص شده‌اند. ترجمه و بازنویسی این متن با کمک هوش مصنوعی انجام شده است.

ساعت هوشمندی که به مچ بسته‌اید، ضربان قلبتان را می‌شمارد. داده را به گوشی می‌فرستد. گوشی آن را به سروری می‌دهد که یک مدل یادگیری ماشین رویش اجرا می‌شود. اگر ضربان نامنظم باشد، هشدار برمی‌گردد و روی مچتان می‌لرزد.

بدن، دستگاه و الگوریتم در یک حلقه به هم وصل شده‌اند. نه بدن از آن حلقه جداست، نه داده. این تصویر کوچک، خلاصهٔ چیزی است که به آن «انقلاب صنعتی چهارم» می‌گویند. و برای طراح، این یعنی چیزی که طراحی می‌کند دیگر فقط یک صفحه نیست.

انقلاب صنعتی چهارم چیست؟

انقلاب صنعتی چهارم دوره‌ای است که در آن سامانه‌های دیجیتال، فیزیکی و زیستی به هم می‌رسند و صنعت و اقتصاد و جامعه را دگرگون می‌کنند. اصطلاح را کلاوس شواب، بنیان‌گذار مجمع جهانی اقتصاد، رایج کرد. او در سال ۲۰۱۶ کتابی با همین نام منتشر کرد.

به این دوره «صنعت ۴٫۰» هم می‌گویند. این نام بیشتر در بحث تولید و کارخانه به کار می‌رود. اصلش از یک برنامهٔ دولت آلمان در سال ۲۰۱۱ می‌آید که می‌خواست فناوری دیجیتال را به قلب کارخانه‌ها ببرد. نتیجه‌اش «کارخانهٔ هوشمند» است، جایی که ماشین‌ها با هم و با نرم‌افزار حرف می‌زنند.

منبع سه ویژگی را برای این دوره برمی‌شمارد: سرعت، گستره و اثر بر زندگی انسان. شواب آن را فقط یک ارتقای فنی نمی‌داند. به نظر او فرصتی است تا همه، از سیاست‌گذار تا مردم عادی، این فناوری‌ها را برای آینده‌ای فراگیر و انسان‌محور به کار بگیرند. اما همین سرعت خطر هم دارد، از پرسش‌های اخلاقی تا نابرابری بیشتر.

چهار انقلاب در یک نگاه

انقلاب چهارم روی شانهٔ سه انقلاب قبلی ایستاده است. نمودار بالای صفحه هر چهار را روی یک محور زمانی به مقیاس واقعی نشان می‌دهد. تاریخ‌ها تقریبی‌اند و مورخان دربارهٔ آن‌ها بحث دارند. اما یک الگو روشن است: فاصله‌ها کوتاه‌تر می‌شوند.

• - انقلاب اول، حدود ۱۷۶۰ تا ۱۸۴۰: گذر از تولید دستی به ماشین، با نیروی بخار و آب. صنعت نساجی پیشگام بود و کارخانه‌ها مردم را به شهرها کشاندند.
• - انقلاب دوم، حدود ۱۸۷۰ تا ۱۹۱۴: برق، فولاد و شیمی. خط مونتاژ تولید انبوه را ممکن کرد و کالا را برای عموم مردم ارزان‌تر کرد.
• - انقلاب سوم، از دههٔ ۱۹۵۰: گذر از فناوری آنالوگ و مکانیکی به دیجیتال. رایانهٔ شخصی، اینترنت و فناوری ارتباطات زندگی و کار را عوض کردند.
• - انقلاب چهارم، از ابتدای قرن بیست‌ویکم: همگرایی فناوری‌هایی که مرز فیزیکی و دیجیتال و زیستی را کم‌رنگ می‌کنند.

منبع یک تفاوت اصلی را برجسته می‌کند. سه انقلاب اول به ترتیب ماشینی‌سازی، برق‌رسانی و دیجیتالی‌سازی را آوردند. انقلاب چهارم یک فناوری تازه نیست. پیوند زدن فناوری‌هاست و با سرعتی پیش می‌رود که هیچ‌کدام از قبلی‌ها نداشتند.

همگرایی: فناوری‌های کلیدی

منبع فهرست بلندی از فناوری‌های این دوره دارد. نکتهٔ مهم‌تر از خود فهرست، این است که این فناوری‌ها جدا از هم کار نمی‌کنند. نمودار زیر همین را نشان می‌دهد.

• - هوش مصنوعی و یادگیری ماشین: ماشین‌هایی که کارهای نیازمند هوش انسانی را انجام می‌دهند و از داده یاد می‌گیرند.
• - اینترنت اشیا: اشیای فیزیکی با حسگر و نرم‌افزار که با هم داده رد و بدل می‌کنند، از لامپ هوشمند خانه تا خط تولید.
• - رباتیک: ربات‌هایی که با کمک هوش مصنوعی کارهای پیچیده را خودکار انجام می‌دهند یا توان انسان را بیشتر می‌کنند.
• - سامانه‌های سایبر-فیزیکی: رایانه و شبکه‌ای که یک فرایند فیزیکی را می‌پاید و کنترل می‌کند، مثل خودروی خودران یا شبکهٔ برق هوشمند.
• - بقیهٔ فهرست: بلاک‌چین، رایانش کوانتومی، چاپ سه‌بعدی، زیست‌فناوری و ویرایش ژن، نانوفناوری، و واقعیت مجازی و افزوده.

منبع چند نمونه هم می‌آورد که این همگرایی را نشان می‌دهند:

• - پایش جنگل: گوشی‌های بازیافتی با انرژی خورشیدی صدای جنگل‌های بارانی را ضبط می‌کنند. هوش مصنوعی در این صداها اره‌برقی قاچاقچی‌ها را تشخیص می‌دهد.
• - کشاورزی: مزرعه‌های کوچکی در کلمبیا با حسگر خاک، پهپاد و هوش مصنوعی، به گفتهٔ منبع، هزینه را ۳۰ درصد کم و محصول را ۲۰ درصد زیاد کردند.
• - سلامت: سامانه‌ای از دیپ‌مایند گوگل بیش از ۵۰ بیماری چشم را از تصویربرداری سه‌بعدی تشخیص می‌دهد.

هر انقلاب با طراحی چه کرد

منبع بخشی دارد که برای طراحان از همه مهم‌تر است. هر انقلاب نه فقط ابزار طراحی را عوض کرد، بلکه چیزی را که طراح باید به آن فکر کند هم بزرگ‌تر کرد.

• - انقلاب اول، شیء: تولید انبوه کالا را استاندارد کرد. طراحی بیشتر دربارهٔ کارکرد و ساخت‌پذیری بود و زیبایی و فردیت اغلب قربانی می‌شد.
• - انقلاب دوم، محصول و کاربر: رشتهٔ طراحی صنعتی متولد شد. ارگونومی، زیبایی و نقش طراحی در برند وارد بازی شدند. منبع چرخ‌خیاطی سینگر را مثال می‌زند که هم کارآمد بود و هم به یک کالای خواستنی خانگی تبدیل شد.
• - انقلاب سوم، رابط: رایانه ابزار طراح را عوض کرد و طراحی به کمک رایانه رایج شد. با اینترنت، طراحی وب و طراحی رابط و تجربهٔ کاربری شکل گرفتند.
• - انقلاب چهارم، سامانه و جامعه: محصول به هم وصل است، هوش دارد و با داده شخصی می‌شود. طراح باید علاوه بر شکل و کارکرد، به این پیوندها و به اثرشان بر جامعه و محیط زیست فکر کند.

منبع برای طراحی در این دوره چند جهت را برجسته می‌کند. تجربه‌ها با داده و یادگیری ماشین شخصی می‌شوند. بحران اقلیم و کمبود منابع، پایداری و طراحی چرخه‌ای را به مرکز توجه آورده‌اند. پیچیدگی فناوری‌ها طراح را به کار میان‌رشته‌ای با مهندسی، زیست‌شناسی، علوم رایانه و روان‌شناسی می‌کشاند. و طراحی گمانه‌زن و انتقادی آینده‌های ممکن را پیش از ساخته شدن تصور می‌کند تا فناوری به سمت درستی برود.

شرح تاریخی‌تر این مسیر را در تاریخ طراحی آورده‌ام.

پیامدها

منبع پیامدهای این دوره را در چند حوزه دسته‌بندی می‌کند:

• - اقتصاد: بهره‌وری بالاتر، مدل‌های کسب‌وکار تازه مثل اقتصاد پلتفرمی، و جابه‌جایی شغل‌ها. شغل‌های تکراری از بین می‌روند و شغل‌هایی که مهارت دیجیتال لازم دارند ساخته می‌شوند.
• - جامعه: نیاز به آموزش مادام‌العمر، خطر نابرابری بیشتر و شکاف دیجیتال، و ارتباطی که هیچ‌وقت این‌قدر گسترده نبوده است.
• - فناوری: نوآوری شتاب‌گرفته، و آسیب‌پذیری بیشتر در برابر حملهٔ سایبری چون همه‌چیز به هم وصل است.
• - محیط زیست: ابزارهای تازه برای مصرف بهینهٔ منابع و پایش تغییرات اقلیمی.
• - اخلاق و حکمرانی: پرسش‌های تازه دربارهٔ حریم خصوصی، رضایت و حتی هویت انسان، و قانون‌گذارانی که از سرعت فناوری عقب می‌مانند.

برای طراح، مهم‌ترینِ این‌ها شکاف دیجیتال است. هر محصولی که فرض کند همه اینترنت سریع، گوشی تازه و سواد دیجیتال دارند، بخشی از مردم را جا می‌گذارد. این بحث را در فراگیری دیجیتال باز کرده‌ام.

نقد و احتیاط

این بخش در منبع نیست. «انقلاب صنعتی چهارم» یک چارچوب است، نه یک واقعیت قطعی، و همه با آن موافق نیستند.

شاید هنوز در انقلاب سوم باشیم. بعضی از اقتصاددانان، از جمله جرمی ریفکین که خودش کتابی دربارهٔ انقلاب سوم نوشته، می‌گویند آنچه امروز می‌بینیم ادامهٔ دیجیتالی‌سازی است، نه یک گسست تازه. این بحث برای طراح اهمیت عملی کمی دارد. ولی یادآوری می‌کند که نام‌گذاری‌های بزرگ را نباید بی‌چون‌وچرا پذیرفت.

همهٔ وعده‌ها عملی نشده‌اند. بلاک‌چین قرار بود زنجیرهٔ تأمین و بانکداری را زیر و رو کند و رایانش کوانتومی قرار بود بیشتر رمزنگاری‌ها را بشکند. هر دو هنوز بیشتر وعده‌اند تا ابزار روزمره. فهرست فناوری‌های یک دوره، فهرست چیزهایی نیست که حتماً اتفاق می‌افتند.

از فناوری شروع نکنید. خطر اصلی برای طراح این است که پرسش را برعکس بپرسد: «با هوش مصنوعی چه بسازیم؟» به‌جای «کاربر چه کاری را نمی‌تواند تمام کند؟». همان منطقی که در طراحی وظیفه‌محور آمده، اینجا بیشتر از هر جای دیگر لازم است.

انقلاب چهارم در بافت فارسی

این بخش هم افزودهٔ من است و از کار روی محصولات ایرانی می‌آید.

همگرایی با محدودیت. تحریم‌ها دسترسی به بخشی از سرویس‌های ابری، سخت‌افزار و فروشگاه‌های اپ را محدود کرده‌اند. نتیجه این است که محصولات ایرانی اغلب نسخهٔ محلی همان فناوری‌ها را می‌سازند. طراح ایرانی باید محدودیت زیرساخت را از روز اول در طراحی ببیند، نه بعد از آنکه محصول در عمل گیر کرد.

هوش مصنوعی با دادهٔ فارسی کمتر. دادهٔ فارسی برای آموزش مدل‌های زبانی بسیار کمتر از انگلیسی است. پس محصولی که روی هوش مصنوعی فارسی‌زبان ساخته می‌شود، باید برای خطای بیشتر آماده باشد. یعنی راه اصلاح آسان، نشان دادن میزان اطمینان، و جایگزین انسانی.

راست‌به‌چپ در دنیای فیزیکی-دیجیتال. متن فارسی روی ساعت هوشمند، داشبورد خودرو یا عینک واقعیت افزوده هنوز اغلب درست نمایش داده نمی‌شود. حروف جدا یا برعکس، نشانهٔ محصولی است که زبان فارسی را از اول در نظر نگرفته. هرچه رابط از صفحهٔ گوشی دورتر می‌رود، این مشکل بیشتر می‌شود.

شکاف میان تهران و بقیهٔ کشور. سرعت اینترنت، دسترسی به دستگاه تازه و سواد دیجیتال در شهرهای مختلف یکسان نیست. محصولی که فقط در تهران آزموده شده، تصویر کاملی از کاربرانش ندارد.

جمع‌بندی

انقلاب صنعتی چهارم نامی است برای دوره‌ای که در آن مرز فیزیکی و دیجیتال و زیستی کم‌رنگ می‌شود. از نگاه طراحی، مهم‌ترین تغییرش این است که دامنهٔ کار طراح بزرگ‌تر شده است. محصول امروز به هم وصل است، هوش دارد و روی جامعه و محیط زیست اثر می‌گذارد.

اگر یک جمله بماند، همین باشد: فناوری‌ها عوض می‌شوند، پرسش طراح نه. همان پرسش قدیمی، که این برای چه کسی و چه کاری است، حالا فقط باید در دایرهٔ بزرگ‌تری پرسیده شود.