منبع: بنیاد طراحی تعامل (IxDF) · بازنویسی آزاد: سپنتا پویا با کمک هوش مصنوعی · آبان ۱۴۰۵ · زمان مطالعه: حدود ۹ دقیقه

بازنمایی تبدیل‌پذیر اطلاعات (Transformable Information Representations) چیست؟

💡 این متن «بازنویسی آزاد» است: ایده‌ها و مفاهیم مطلب اصلی با نگارش کاملاً مستقل فارسی و مثال‌های تازه بازگو شده‌اند و ترجمهٔ کلمه‌به‌کلمه نیست. بخش‌های افزودهٔ مترجم در جعبهٔ منبع مشخص شده‌اند. ترجمه و بازنویسی این متن با کمک هوش مصنوعی انجام شده است.

در یک سایت آگهی ملک، دنبال آپارتمان می‌گردید. ده هزار آگهی هست. هیچ نموداری نمی‌تواند ده هزار آپارتمان را طوری نشان دهد که به کارتان بیاید. پس سقف قیمت را تعیین می‌کنید، محله را انتخاب می‌کنید و نتیجه‌ها را بر اساس متراژ مرتب می‌کنید. حالا چهل آگهی مانده که می‌شود نگاهشان کرد.

در این چند حرکت، شما به تصویر دست نزدید. نه بزرگ‌نمایی کردید و نه صفحه را جابه‌جا کردید. به خود داده دست زدید: کدام داده بیاید، به چه ترتیبی و از کدام زاویه. این همان چیزی است که به آن «بازنمایی تبدیل‌پذیر» می‌گویند.

بازنمایی تبدیل‌پذیر چیست؟

هرچه مجموعهٔ داده پیچیده‌تر باشد، نمودار ایستا کمتر به کار می‌آید. راه‌حل این است که با نرم‌افزار، نموداری تعاملی بسازیم که کاربر بتواند شیوهٔ نمایش یا ارائهٔ داده را کنترل کند. منبع دو راه اصلی برای این تعامل نام می‌برد: بازنمایی دست‌کاری‌پذیر و بازنمایی تبدیل‌پذیر.

بازنمایی تبدیل‌پذیر به کاربر اجازه می‌دهد پردازش داده را پیش از نگاشت بصری تغییر دهد، تا داده به شکل‌های متفاوتی سازمان پیدا کند. نمودار بالای صفحه این تفاوت را روی خط لولهٔ مصورسازی نشان می‌دهد. داده از حالت خام، پردازش می‌شود، به شکل بصری نگاشت می‌شود و در نهایت به صورت نما دیده می‌شود.

• - دست‌کاری‌پذیر: فقط نمای پایانی را عوض می‌کند، مثل بزرگ‌نمایی، پیمایش یا تغییر زاویهٔ دید. داده همان است، فقط از جای دیگری نگاهش می‌کنید. شرح کاملش را در بازنمایی دست‌کاری‌پذیر اطلاعات آورده‌ام.
• - تبدیل‌پذیر: در مرحله‌های قبل از نما دخالت می‌کند. داده‌ای که نمایش داده می‌شود، ترتیبش یا نحوهٔ ساختاردهی‌اش عوض می‌شود.

منبع پنج تکنیک رایج برای ساختن بازنمایی تبدیل‌پذیر را از کتاب «مقدمه‌ای بر مصورسازی اطلاعات» نوشتهٔ ریکاردو مازا می‌آورد. هر کدام در نقطهٔ متفاوتی از همین خط لوله دخالت می‌کند.

۱. پالایش داده در ورودی

اولین و ساده‌ترین تکنیک، پالایش است. کاربر پیش از ساخته شدن نمودار انتخاب می‌کند کدام ویژگی‌های داده را می‌خواهد ببیند. هر تعداد پالایه که بخواهد روی مجموعهٔ داده اعمال می‌کند و فقط داده‌ای که از آن‌ها رد شده، به نمودار نهایی می‌رسد.

منبع دو کاربرد برای پالایش برمی‌شمارد. یکی حذف داده یا ویژگی‌هایی که کاربر به آن‌ها نیازی ندارد. دیگری باریک کردن داده تا بشود آن را بر اساس ویژگی‌ها یا بازه‌های مختلف تحلیل کرد. منبع مثال تحلیلگری را می‌زند که می‌خواهد کارایی چند محصول مخابراتی را در طول زمان مقایسه کند. برای هر محصول جداگانه پالایه می‌گذارد و نمودارها را کنار هم مقایسه می‌کند.

پالایه معمولاً با فهرست کشویی، تعیین بازه یا کادر انتخاب ساخته می‌شود. این همان چیزی است که در جست‌وجوی پالایش‌شده فروشگاه‌های اینترنتی می‌بینید.

۲. مرتب‌سازی دوبارهٔ داده

هر کسی که با جدول کار کرده، مرتب‌سازی را می‌شناسد. کاربر انتخاب می‌کند داده بر اساس یک ویژگی مرتب شود، مثلاً به ترتیب الفبا یا بزرگی مقدار. ساده به نظر می‌رسد، اما منبع نکتهٔ مهمی دربارهٔ آن دارد.

مرتب کردن بر اساس یک ویژگی، اگر رابطه‌ای بین آن و ویژگی‌های دیگر باشد، آن رابطه را آشکار می‌کند. نمودار بالا همین را نشان می‌دهد. در ترتیب ورود، نقطه‌های ویژگی ب پراکنده‌اند و هیچ الگویی دیده نمی‌شود. وقتی همان ده ردیف بر اساس ویژگی الف مرتب می‌شوند، نقطه‌ها روی یک شیب می‌نشینند. رابطه از اول آنجا بود. فقط دیده نمی‌شد.

۳. پرس‌وجوی پویا

داده معمولاً در پایگاه داده نگه داشته می‌شود و می‌شود مستقیم از آن پرس‌وجو کرد. اما منبع یادآوری می‌کند که این کار زبان پرس‌وجو و فهم پایگاه دادهٔ رابطه‌ای را لازم دارد. بیشتر کاربران این مهارت را ندارند و آموزش دادنش هم گران و زمان‌بر است و نتیجه‌اش تضمینی ندارد.

راه‌حل، ابزارهای ساده‌ای است که کاربر به‌راحتی می‌فهمد. نرم‌افزار حرکت کاربر را به یک پرس‌وجوی مشخص برای پایگاه داده تبدیل می‌کند و نمودار را عوض می‌کند. این ابزارها معمولاً عناصر آشنای رابط‌اند: تقویم قابل‌کلیک، دکمهٔ رادیویی یا اسلایدر. منبع انتخاب‌گر تاریخ را رایج‌ترین نمونه‌اش می‌داند. شرح طراحی تقویم را در تقویم رویداد آورده‌ام.

این بخش در منبع نیست، اما ریشهٔ این ایده ارزش دانستن دارد. بن شنایدرمن و همکارانش در دانشگاه مریلند در اوایل دههٔ ۱۹۹۰ «پرس‌وجوی پویا» را به‌عنوان یک اصل طراحی معرفی کردند. شرط اصلی‌شان بازخورد فوری بود. یعنی نمودار باید همان لحظه که اسلایدر حرکت می‌کند عوض شود، نه بعد از زدن دکمهٔ «جست‌وجو». بدون این فوریت، کاربر نمی‌تواند رابطهٔ حرکت دستش با تغییر داده را ببیند.

۴. عدسی جادویی

عدسی جادویی را گروهی در آزمایشگاه زیراکس پارک ساختند. ابزاری نرم‌افزاری است که کاربر روی بخشی از نمودار می‌گذارد و داده‌ای که زیر عدسی دیده می‌شود، پالایش می‌شود. جای عدسی و پالایه‌هایش در اختیار کاربر است. می‌شود چند عدسی را روی هم گذاشت تا چند پالایش هم‌زمان انجام شود.

مزیت عدسی این است که بافت از دست نمی‌رود. پالایش معمولی کل نمودار را عوض می‌کند. عدسی فقط یک تکه را عوض می‌کند و بقیهٔ تصویر سر جایش می‌ماند. منبع نمونه‌ای از عدسی روی مدل سه‌بعدی یک پل آورده است. نسخهٔ روزمره‌اش را هم دیده‌اید: ذره‌بینی که در فروشگاه‌های اینترنتی روی عکس محصول می‌آید. البته آن نسخه فقط بزرگ‌نمایی می‌کند، نه پالایش.

۵. کاوش ویژگی‌ها

منبع از ابزاری یاد می‌کند که باب اسپنس، متخصص مهندسی و مصورسازی اطلاعات، در سال ۱۹۹۴ ساخت: «کاوشگر ویژگی‌ها». هر ویژگی داده در آن به‌صورت یک هیستوگرام نشان داده می‌شود. وقتی کاربر در یکی از هیستوگرام‌ها بازه‌ای را انتخاب می‌کند، همهٔ هیستوگرام‌های دیگر هم‌زمان پالایش می‌شوند.

منبع اعتراف می‌کند که فهم این تکنیک بدون دیدن آن سخت است. نمودار بالا تلاشی برای نشان دادنش در یک تصویر ثابت است. کاربر در نمودار قیمت بازه‌ای را انتخاب کرده است. در دو نمودار دیگر، بخش صورتی هر ستون نشان می‌دهد چند خانه از آن بازهٔ قیمت در آن دسته جا می‌گیرند. حالا با یک نگاه پیداست که این خانه‌ها بیشتر متراژ متوسط دارند و نزدیک مترو هستند. هیچ‌کدام از سه نمودار به‌تنهایی این را نمی‌گفت.

این همان ایده‌ای است که امروز در داشبوردهای تحلیلی با نام «پالایش متقاطع» یا «انتخاب پیوسته» می‌شناسیم. کلیک روی یک میله در یک نمودار، همهٔ نمودارهای دیگر داشبورد را هم‌زمان پالایش می‌کند.

خطرهای پالایش

این بخش در منبع نیست. منبع جمع‌بندی‌اش را با جملهٔ معروفی می‌بندد که به رونالد کوز، اقتصاددان، نسبت می‌دهند: اگر داده را به اندازهٔ کافی شکنجه کنید، اعتراف می‌کند. منظور منبع این است که این تکنیک‌ها کار با داده را آسان می‌کنند. اما همین جمله یک هشدار هم هست، و طراح باید جدی‌اش بگیرد.

داده‌ای که پنهان شده، فراموش می‌شود. وقتی پالایه‌ای اعمال شد، کاربر ممکن است یادش برود که بخشی از داده را نمی‌بیند. نتیجه‌گیری‌اش بعد بر پایهٔ تصویر ناقصی است. پالایه‌های فعال را همیشه نمایان نگه دارید و نشان دهید از کل داده چند مورد مانده است.

نتیجهٔ خالی، بن‌بست است. ترکیب چند پالایه گاهی به صفر نتیجه می‌رسد. کاربر نمی‌داند کدام پالایه مقصر است. بهتر است پیش از اعمال هر گزینه، تعداد نتیجه‌های آن را کنارش نشان دهید تا کاربر هرگز به صفر نرسد.

مرتب‌سازی هم داستان می‌گوید. ترتیبی که داده نمایش داده می‌شود، بر برداشت کاربر اثر دارد. اگر ترتیب پیش‌فرض را محصول انتخاب کرده، مثل «پیشنهاد ما»، کاربر باید بداند این ترتیب بر چه اساسی است.

این خطرها مخالفت با تکنیک‌ها نیست. بخشی از طراحی خوب آن‌هاست. شرح کلی‌تر مصورسازی را در مصورسازی اطلاعات آورده‌ام.

بازنمایی تبدیل‌پذیر در بافت فارسی

این بخش هم افزودهٔ من است و از کار روی رابط‌های فارسی می‌آید.

تقویم شمسی، ابزار پرس‌وجوی پویا. انتخاب‌گر تاریخ که منبع رایج‌ترین ابزار پرس‌وجوی پویا می‌داند، در فارسی باید تقویم شمسی داشته باشد. بسیاری از کتابخانه‌های آماده فقط میلادی‌اند. نسخه‌هایی که شمسی را با تبدیل ساده می‌سازند، گاهی در ماه‌های سی‌ویک‌روزه یا سال کبیسه اشتباه می‌کنند.

مرتب‌سازی الفبایی فارسی ساده نیست. «ی» و «ي» عربی، «ک» و «ك» عربی و نیم‌فاصله، همه بر ترتیب الفبایی اثر می‌گذارند. اگر داده از منابع مختلف آمده باشد، دو نام یکسان ممکن است در دو جای فهرست بنشینند. پیش از مرتب‌سازی، نویسه‌ها را یکدست کنید.

جهت اسلایدر بازه. در رابط راست‌به‌چپ، معمولاً کمینه سمت راست اسلایدر است. اما بعضی رابط‌های فارسی جهت اسلایدر را از نسخهٔ انگلیسی برعکس نکرده‌اند. کمینه سمت چپ و برچسب‌ها راست‌به‌چپ، ترکیب گیج‌کننده‌ای است. هرکدام را انتخاب می‌کنید، در کل محصول یکسان نگه دارید و دو سر اسلایدر را با عدد بنویسید.

رقم فارسی در پالایه. کادری که حداقل و حداکثر قیمت را می‌گیرد، باید هم رقم فارسی را بپذیرد و هم رقم انگلیسی. جداکنندهٔ هزارگان هم کمک بزرگی است، چون قیمت‌ها در ایران معمولاً اعداد بلندی‌اند.

جمع‌بندی

بازنمایی تبدیل‌پذیر به کاربر اجازه می‌دهد در خود داده دست ببرد، نه فقط در تصویر آن. پنج تکنیکی که منبع از مازا نقل می‌کند، هر کدام در جای متفاوتی از خط لوله دخالت می‌کنند: پالایش ورودی، مرتب‌سازی، پرس‌وجوی پویا، عدسی جادویی و کاوش ویژگی‌ها. هر پنج‌تا برای موقعیتی ساخته شده‌اند که داده آن‌قدر زیاد است که یک‌جا دیده نمی‌شود.

اگر یک جمله بماند، همین باشد: کاربر باید همیشه بداند چه چیزی را نمی‌بیند. قدرت پالایش در پنهان کردن است، و خطرش هم.